Trời chưa kịp sáng hẳn thì gà đã gáy ran khắp xóm. Thị Mén dậy từ lúc canh tư, lục đục nhóm bếp, nấu nồi cơm độn khoai cho đầy nồi rồi gói mấy nắm muối mè vào tấm lá chuối. Cường nghe tiếng củi nổ lép bép ngoài bếp đất thì cũng lồm cồm ngồi dậy, vươn vai một cái, mấy khớp xương kêu răng rắc.
— Má dậy chi sớm dữ vậy? — chàng dụi mắt, giọng còn ngái ngủ.
— Sớm gì mà sớm. Bữa nay gặt rộ ruộng nhà ông Hương quản, không ra sớm thằng Bảy Cồ nó la cho. — Bà Mén vừa thổi lửa vừa nói, khói cay xè làm bà ho khúc khắc. — Con ăn miếng cơm rồi đi với má. Nhà mình nợ lúa, mùa này phải làm cho siêng, người ta mới trừ bớt cho.
Cường im lặng. Chàng giắt cây dao găm cán sừng vào lưng quần như thói quen, khoác chiếc áo bà ba đen sờn vai rồi quảy đôi quang gánh ra cửa. Trời tang tảng, sương còn đọng trên ngọn cỏ ven rạch, mặt nước phẳng lì như tấm gương đục. Hai mẹ con lặng lẽ đi theo con đê đất, bóng đổ dài trên mặt đồng.
Đồng ruộng nhà Hương quản Tỏi trải ra trước mắt như một biển vàng. Lúa Đông Xuân chín rộ, bông trĩu nặng cúi đầu, gió sớm thổi qua làm cả cánh đồng dập dờn như sóng. Nếu không có cái nợ đè trên lưng, thì đây hẳn là cảnh đẹp nhất đời nhà nông. Nhưng Cường nhìn ra đồng, lòng chỉ thấy nặng. Bao nhiêu mồ hôi đổ xuống đó, mà lúa gặt lên rồi phần lớn lại chui vào bồ nhà địa chủ.
Khi mặt trời vừa nhô khỏi rặng tre, cả đám tá điền đã có mặt đông đủ ngoài đồng. Đàn ông, đàn bà, người già, con nít, ai cũng nón lá sùm sụp, lưng cúi rạp, tay thoăn thoắt liềm cắt. Tiếng liềm xoèn xoẹt, tiếng lúa rạp xuống, tiếng ai đó cất câu hò mệt mỏi giữa đồng. Cường xắn tay áo, cầm liềm cúi xuống. Bàn tay võ sĩ cắt lúa cũng nhanh và dứt khoát chẳng kém ai, từng nắm lúa rạp gọn dưới lưỡi liềm.
— Nhanh tay lên coi! Nắng lên rồi mà còn rề rà! — Một giọng quát vang lên the thé.
Bảy Cồ. Hắn đứng trên con đê, tay cầm cây roi mây dài, mặt rỗ chằng chịt như tổ ong, cái nón cối đội lệch ra dáng ta đây. Hắn vừa đi vừa quất roi xuống bờ ruộng nghe đét đét, mắt láo liên dò xét từng người.
— Tụi bay làm như làm cho cha tụi bay không bằng! — Hắn lại quát. — Lúa nhà ông Hương quản mà gặt cẩu thả, rơi vãi đầy đồng, ai chịu?
Mọi người cúi đầu im thin thít, cắm cúi làm nhanh hơn. Cường nghiến răng, lưỡi liềm trong tay siết mạnh hơn một chút. Chàng ngẩng lên, định nói gì đó, nhưng bắt gặp ánh mắt mẹ. Bà Mén đang cúi gặt cách chàng mấy bước, lén nhìn con, ánh mắt như van lơn: *Dằn lại, con ơi.* Cường thở hắt ra, lại cúi xuống.
Mặt trời lên cao dần, nắng đổ xuống đồng như đổ lửa. Lưng áo ai cũng ướt đẫm, mặn chát mồ hôi. Cường gánh từng gánh lúa nặng trĩu băng qua bờ ruộng trơn, chân lún xuống bùn tới mắt cá. Chàng vốn khỏe, nên gánh phăng phăng, nhưng nhìn quanh thấy mấy người già lưng còng oằn dưới gánh lúa mà thắt ruột.
Có ông lão xóm trên, ông Sáu Đặng, năm nay đã ngoài sáu mươi, lưng còng rạp xuống gần chạm đất, gánh lúa run run từng bước. Tới chỗ cân lúa, ông đặt gánh xuống, ho lên một tràng khúc khắc. Bảy Cồ ngồi trên cái chòi lá, trước mặt là cây cân và cuốn sổ nợ dày cộp.
— Sáu Đặng hả? — Bảy Cồ liếc cuốn sổ. — Ông còn thiếu nhà ông Hương quản tám giạ lúa mùa rồi. Bữa nay gặt được nhiêu trừ nhiêu nghe.
— Dạ... dạ chú Bảy. — Ông Sáu run run. — Mà mùa rồi tui đau nằm liệt hết hai tháng, đâu có làm được. Lúa đó là lúa chú tính lời chồng lời...
— Lời lãi gì kệ ông! — Bảy Cồ đập cây roi xuống bàn đánh chát. — Mượn thì phải trả. Ông Hương quản nuôi ông cả nhà ông bao nhiêu năm nay, giờ tính lời chút đỉnh mà ông kêu ca? Đứng đó cãi nữa tui xóa luôn cái chái nhà ông đang ở, đất đó cũng đất ông Hương quản chớ đất ai!
Ông Sáu lặng người, hai hàng nước mắt đục ngầu ứa ra trên gương mặt nhăn nheo. Ông lủi thủi quảy gánh không trở lại đồng, dáng đi xiêu vẹo như sắp ngã.
Cường đứng gần đó, hai tay nắm chặt đòn gánh tới mức gân nổi cuồn cuộn. Máu trong người chàng dồn lên mặt, nóng ran. Cái cảnh đè đầu cưỡi cổ này, chàng chứng kiến đã nhiều, nhưng lần nào cũng như có ai bóp nghẹt lồng ngực. Chàng bước tới, đặt gánh lúa của mình xuống bên cạnh gánh ông Sáu.
— Chú Sáu, để con gánh phụ chú một đoạn. — Cường nói, giọng trầm. Rồi chàng quay sang Bảy Cồ, cố giữ cho lời nói nhã nhặn. — Chú Bảy, ông Sáu già cả, lại mới đau dậy. Chú coi bớt cho ông ấy chút đỉnh, để ông ấy còn sống mà làm trả nợ.
Bảy Cồ nhướng cặp mắt ti hí lên nhìn chàng từ đầu tới chân, môi cong lại khinh khỉnh.
— Ờ, thằng con bà Mén đây hả. Cái thằng học võ ngoài lò ông Tư Đỗ chớ gì? — Hắn cười nhạt. — Học võ giỏi lắm hả mậy? Bộ mậy tính dạy tao cách coi ruộng à? Nhà mậy cũng nợ lúa ngập đầu kìa, lo cái thân mậy trước đi con!
Mấy người xung quanh nín thở. Cường hít một hơi sâu. Cái roi mây trong tay Bảy Cồ, cái giọng điệu ấy, cái mặt rỗ vênh váo ấy — chàng chỉ cần một cú đấm là cho hắn gãy mấy cái răng. Nhưng chàng nghĩ tới mẹ, tới căn nhà lá xiêu vẹo, tới cái nợ lúa treo lơ lửng trên đầu. Chàng nuốt cơn giận xuống, giọng vẫn đều:
— Dạ, con biết phận con. Con chỉ xin chú thương người già thôi.
— Lo gánh lúa đi! — Bảy Cồ phẩy tay đuổi như đuổi tà. — Lải nhải.
Cường lặng lẽ gánh đôi gánh ông Sáu lên vai, băng băng đi trước, để ông lão lủi thủi theo sau. Tới chỗ cân, chàng đặt xuống, rồi quay đi không thèm nhìn Bảy Cồ thêm một cái nào nữa. Lòng chàng rần rật như có lửa.
*
Trưa, nắng đứng bóng gắt như thiêu. Đám tá điền tản ra ngồi nghỉ dưới mấy bụi tre và gò mả rải rác giữa đồng, lấy nắm cơm muối mè ra ăn. Cường tìm mẹ, hai mẹ con ngồi dưới bóng một cây trâm bầu cằn cỗi. Bà Mén mở gói lá chuối, chia cho con nắm cơm to.
— Con ăn đi. Sáng giờ làm dữ, đói rồi. — Bà nói, rồi nhìn con, thở dài. — Hồi nãy ngoài chỗ cân, má thấy hết. Con khá lắm, biết thương ông Sáu. Mà con cũng phải biết giữ mình. Cái thằng Bảy Cồ đó nó ác như rắn, con chọc nó nó để bụng đó.
Cường nhai miếng cơm, mắt nhìn ra đồng lúa vàng nhấp nhô trong nắng.
— Má, con đâu có chọc nó. Con chỉ xin nó thương người già. — Chàng ngừng lại, rồi hạ giọng. — Mà sao đời lại bất công vậy hả má? Tụi mình đổ mồ hôi sôi nước mắt cả mùa, gặt lên rồi lại nộp gần hết cho nhà ông Hương quản. Còn ổng ngồi mát ăn bát vàng, đất ruộng cò bay thẳng cánh.
Bà Mén im lặng một lúc lâu. Bàn tay gầy guộc, chai sần của bà đặt lên đầu gối con.
— Phận nghèo nó vậy con à. Hồi xưa ba con cũng hay nói như con vậy đó.
Nghe nhắc tới cha, Cường ngẩng phắt lên. Chàng đưa tay rút cây dao găm cán sừng giắt sau lưng ra, đặt ngang trên lòng bàn tay. Cán dao bằng sừng trâu đã lên nước bóng loáng vì năm tháng cầm nắm, lưỡi thép tuy cũ nhưng vẫn sắc lạnh, ánh lên dưới nắng trưa.
— Cây dao này của ba để lại hả má? — chàng hỏi khẽ, dù đã biết câu trả lời từ lâu.
— Ừ. — Mắt bà Mén rưng rưng. — Cái cán sừng đó ba con tự tay mài. Hồi ba con còn sống, đi đâu cũng giắt nó bên người. Ba con nói, đàn ông sống ở đời, trong tay phải có cái nghề, trong lòng phải có cái nghĩa, thì mới ngẩng đầu mà sống được.
Cường siết chặt cán dao. Chàng nhớ lại bóng dáng cha — mơ hồ thôi, vì cha mất khi chàng còn nhỏ — một người đàn ông vai rộng, mắt sáng, dạy chàng những đường quyền đầu tiên ngay trên cái sân đất trước nhà.
— Ba dạy con đánh quyền hồi con mới biết chạy. — Cường mỉm cười, giọng dịu lại. — Con nhớ ba hay nói: "Học võ không phải để ăn hiếp người ta, mà để bênh kẻ yếu, để đừng ai ăn hiếp được mình." Ba còn nói... thấy chuyện bất bình mà làm ngơ thì cái sức vóc với mấy đường quyền cũng vứt đi.
— Ba con nói vậy thiệt. — Bà Mén gật đầu, rồi đột nhiên đôi mắt bà thoáng vẻ lo sợ. Bà nắm lấy cổ tay con, siết mạnh. — Nhưng con à, ba con cũng vì cái tính khí khái đó mà cả đời cực khổ. Đời này đâu phải lúc nào lẽ phải cũng thắng được kẻ có tiền có thế. Nhà ông Hương quản có quan trên che chở, có lính mã tà làm tay, ổng muốn bẻ cổ ai thì bẻ. Con... con phải dằn cái tánh nóng của con xuống. Đừng có đụng chạm nhà địa chủ, nghe lời má. Má chỉ có mình con...
Giọng bà nghẹn lại. Cường nhìn mẹ, nhìn cái lưng đã bắt đầu còng, mái tóc lốm đốm bạc, đôi tay chai sần vì cả đời lội bùn cấy gặt. Lòng chàng quặn lại. Chàng cất cây dao trở vào lưng quần, nắm lấy tay mẹ.
— Dạ. Con nghe lời má. Con đâu có dại gì rước họa vô thân, để má khổ thêm. — Chàng cười, cố làm cho giọng nhẹ nhõm. — Má đừng có lo. Con chỉ làm thinh cắm đầu gặt lúa, ai nói gì cũng dạ dạ vâng vâng. Con ngoan như con mèo con vậy đó má.
Bà Mén bật cười qua hàng nước mắt, đưa tay quệt mắt.
— Cái thằng. Con mèo gì mà bự con như con trâu mộng.
Hai mẹ con cùng cười. Một lúc, gió đồng thổi qua mát rượi, mang theo hương lúa chín ngọt ngào. Đâu đó phía bụi tre xa, có tiếng con gái cất lên câu hò khe khẽ, giọng ngọt như mía lùi, lẫn trong tiếng gió:
*"...Hò ơ... Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng... về sông ăn cá, về đồng ăn cua..."*
Cường ngẩng đầu. Chàng nhận ra giọng hò đó. Thị Sương. Cô gái xóm dưới đang ngồi dưới bóng một bụi tre với mấy người đàn bà, vừa têm lại miếng trầu cho bà già bên cạnh vừa ngân nga. Tà áo bà ba nâu của nàng dính bùn loang lổ, vành nón lá che nghiêng gương mặt, nhưng cái dáng nhỏ nhắn khỏe khoắn ấy thì Cường nhận ra ngay giữa cả trăm người.
Như có linh tính, Sương ngẩng lên. Ánh mắt hai người chạm nhau giữa cánh đồng vàng rực nắng. Sương khẽ giật mình, đôi má ửng đỏ, vội cúi xuống. Nhưng đôi môi nàng thì cố giấu một nụ cười. Cường thấy lòng mình bỗng nhẹ tênh, cái nóng bức và bực dọc cả buổi sáng như tan đâu mất. Chàng cũng cười, một nụ cười hết sức tự nhiên, rồi đưa tay gãi gãi sau gáy ra chiều bối rối.
Bà Mén liếc theo ánh mắt con, rồi liếc qua chỗ Sương, rồi lại nhìn con, khẽ lắc đầu mỉm cười, ra cái điều đã hiểu hết.
— Con nhỏ Sương con ông Tư xóm dưới đó hả. Hiền lành nết na, hát hay nữa. — Bà nói bâng quơ. — Mà thôi, con người ta cũng phận nghèo như mình, biết tính sao...
Cường đỏ mặt, chối quanh:
— Má nói gì kỳ vậy. Con đâu có...
— Đâu có gì? — Bà Mén cười khúc khích. — Má đẻ con ra, ruột gan con má rành sáu câu. Mắt mũi gì mà nhìn người ta như nuốt chửng vậy con.
Cường đành cười xòa, không cãi được. Chàng cúi xuống vốc miếng cơm cuối cùng, lòng vui vui mà cũng thoáng buồn. Phải, nàng cũng nghèo, chàng cũng nghèo. Hai cái nghèo cộng lại biết về đâu. Nhưng giữa cánh đồng nắng cháy và những gánh nợ đè vai này, được nhìn thấy nụ cười của nàng cũng đã là một niềm an ủi.
*
Buổi chiều, nắng dịu dần. Tá điền lại đổ ra đồng làm cho hết phần lúa còn lại. Khi mặt trời ngả về tây, đỏ ối phía rặng tre xa, Bảy Cồ gõ cây roi mây vào cây cột chòi mấy cái, ra hiệu nghỉ.
— Mai gặt cho xong cánh đồng này nghe chưa! — hắn quát lớn, giọng hể hả. — Mà tụi bay liệu hồn. Mai cậu Ba ra đồng coi gặt đó. Đứa nào léng phéng làm cậu Ba phật ý thì đừng có trách!
Cả đám tá điền đang quảy gánh ra về bỗng khựng lại, mặt ai nấy biến sắc. Có người buột miệng thở dài não nề, có người lắc đầu, có mấy bà mẹ kéo vội đứa con gái lớn vào gần mình. Cái tên "cậu Ba" như một bóng đen vừa phủ xuống cánh đồng đang nhuộm vàng ánh hoàng hôn.
Cường khựng tay, đôi quang gánh chững lại trên vai. Chàng đã nghe danh cậu Ba Tỏi từ lâu — đứa con trai duy nhất của Hương quản Tỏi, ăn chơi trác táng, côn đồ ngang ngược, thấy con gái nhà nghèo nào ưng mắt là buông lời chọc ghẹo, sàm sỡ, có khi còn cậy thế ép buộc, mà chẳng ai dám hé răng. Người ta đồn cậu Ba còn bắn chim, đua ngựa, đánh người ngay giữa chợ mà lính mã tà cũng làm ngơ vì nể mặt ông Hương quản.
Cường vô thức đưa mắt tìm về phía bụi tre. Thị Sương đang quảy gánh lúa, dáng nàng in trên nền trời chiều đỏ thẫm. Nghe tin cậu Ba ra đồng, nàng cũng khẽ rùng mình, kéo vành nón sụp xuống, bước nhanh hơn về phía xóm dưới.
Một cảm giác bứt rứt lại dâng lên trong lòng Cường, y hệt cái cảm giác đêm qua khi chàng ngồi vót tre dưới đèn dầu. Như đám mây đen tụ lại nơi cuối trời lúc trời sắp giông. Chàng siết chặt cán dao găm sau lưng, mắt nhìn theo bóng Sương khuất dần giữa đồng.
— Cường! Về thôi con, trời tối rồi! — Tiếng mẹ gọi kéo chàng trở lại.
— Dạ. — Chàng đáp, rồi quảy gánh bước theo mẹ trên con đê đất.
Nhưng đi được mấy bước, chàng còn ngoái lại nhìn cánh đồng một lần nữa. Lúa vàng đã ngả sang màu tím sẫm trong bóng chiều. Mai cậu Ba ra đồng. Mai con Sương cũng ra đồng. Và chàng cũng sẽ ở đó.
Trong lòng Cường, có cái gì đó đã âm thầm căng ra như sợi dây cung. Chàng tự nhủ phải nhớ lời mẹ, phải dằn cái tính nóng xuống. Phải làm thinh. Phải nhẫn nhịn.
Nhưng chàng đâu có ngờ, ngày mai ấy, lời hứa với mẹ sẽ bị thử thách tới tận cùng — và một cú ra tay trong cơn nóng giận sẽ cuốn phăng cả cuộc đời chàng đi mãi mãi.