Trời chưa sáng hẳn. Cái màu xám tro của đêm tàn còn vương trên ngọn dừa nước, sương giăng dày tới nỗi mặt rạch mờ mịt như khói, ngó hoài chẳng thấy bờ bên kia. Phan Cường ngồi co ro trong khoang ghe bầu của chú Bảy Ghe, lưng dựa vào mấy bao lúa còn ẩm hơi đêm, tay vẫn nắm chặt cái bọc vải đựng con dao găm cán sừng của cha. Lòng chàng rối như tơ vò.
Chú Bảy Ghe — người lái buôn da đen sạm, tóc muối tiêu, miệng nhai trầu bỏm bẻm — vừa cời cái mái chèo cho ghe nhích ra khỏi bến vừa cười khà, giọng khàn khàn:
— Con nhỏ Bé Tám nó dặn tao kỹ lắm. Nó nói "chú Bảy ráng giấu giùm con anh Cường, ảnh gặp nạn lớn". Tao thấy mặt mày sáng sủa, lại nghe đồn mày là thằng trai có nghĩa, nên tao mới chịu chở. Chớ thiệt tình, dính tới chuyện nhà địa chủ là dễ mất mạng như chơi nghe con.
— Dạ... con đội ơn chú. — Cường cúi đầu, giọng nghèn nghẹn. — Ơn này con không dám quên. Mai mốt làm nên, con sẽ tìm chú mà tạ.
Chú Bảy phẩy tay, nhổ toẹt bãi nước trầu xuống nước:
— Thôi đi. Tao buôn bán lênh đênh sông nước cả đời, làm ơn không tính chuyện trả. Mày sống sót, ấy là tao mừng rồi.
Ghe vừa nhích được mấy sải thì trên bờ, từ trong làn sương đục, vang lên một tiếng gọi khẽ mà run rẩy, nghe như tiếng gió luồn qua kẽ lá:
— Anh Cường ơi...
Cường giật bắn người. Cái giọng đó, chàng nhận ra ngay cả trong giấc ngủ. Chàng bật dậy, chồm tới mạn ghe, dụi mắt nhìn vào bờ. Trên bến nước nhỏ, dưới gốc bần già nghiêng ra mé rạch, một bóng người con gái nhỏ nhắn đang đứng, tà áo bà ba ướt đẫm sương, tóc xõa dính bết bên má vì chạy vội. Là Thị Sương.
— Trời đất quỷ thần ơi... Sương! — Cường buột miệng kêu lên, rồi vội hạ giọng. — Em ra đây làm chi? Nguy hiểm lắm, tụi nó đang lùng anh khắp làng!
Chú Bảy Ghe ngó hai đứa, hiểu ý, lẳng lặng ghì mái chèo cho ghe áp sát mé bờ một chút, miệng lẩm bẩm: "Lẹ lên tụi bây, tao chờ được chừng vài hơi thuốc thôi nghe".
Sương lội xuống mép nước, nước rạch lạnh ngắt ngập tới gối mà nàng chẳng buồn để ý. Tay nàng run run đưa lên, trong tay nắm một cái mo cau gói cơm khô và một mảnh khăn vá.
— Em... em hay tin anh đi từ hồi chập tối. Em nằm khóc hoài không ngủ được. Tới gần sáng em lén ba má, theo đường mòn ven rạch ra đây... Em sợ không kịp gặp anh. — Nàng nói một hơi, nước mắt với nước rạch lẫn vào nhau trên gò má xanh xao. — Anh cầm theo nắm cơm khô này, ăn lúc đói lòng. Còn cái khăn này... em vá lại đường chỉ rồi, anh giữ làm tin. Đi đường xa, lạnh thì quấn cổ.
Cường đưa tay ra, đỡ lấy. Bàn tay chàng to thô, chai sần vì cầm đòn gánh với nắm tay đấm bao cát, vậy mà lúc này lại run lên khi chạm phải những ngón tay nhỏ lạnh cóng của nàng. Chàng nắm chặt lấy bàn tay ấy, không nỡ buông.
— Sương à... — Giọng chàng khản đặc. — Anh có lỗi với em quá. Tại anh mà... mà cái họa nó đổ xuống. Tại anh nóng tính, đánh chết người ta, giờ phải bỏ xứ chạy trốn, để em ở lại chịu tiếng đời, chịu nhà địa chủ nó hành. Anh đáng tội lắm.
Sương lắc đầu nguầy nguậy, mái tóc ướt văng cả nước:
— Đừng nói vậy, anh. Bữa đó nếu không có anh thì em... em đâu còn là em nữa rồi. Anh cứu em, em mang ơn anh suốt đời, sao lại trách anh được. — Nàng nghẹn lại, ngực phập phồng. — Em chỉ thương anh thôi. Một mình đi xa, không người thân thích, không chỗ nương thân... Sài Gòn xa lắc xa lơ, người ta nói trên đó hiểm ác lắm. Anh ráng giữ mình nghe anh.
Trên ghe, chú Bảy Ghe khẽ ho một tiếng nhắc nhở, mắt liếc về phía thượng nguồn nơi sương vẫn còn đặc quánh. Đâu đó trong làn khói nước mịt mù, hình như đã có tiếng người lao xao.
Cường nuốt khan, ghì chặt bàn tay Sương lần cuối:
— Em nghe anh nói. Anh đi chuyến này, không phải đi luôn. Anh thề với em — chàng đưa tay kia lên ngực, nơi giấu con dao găm cán sừng của cha — anh thề với cây dao của ba anh để lại, rằng anh nhứt định sẽ sống. Anh sẽ lên Sài Gòn làm ăn, dù bốc vác, dù làm cu-li, dù cực khổ cỡ nào anh cũng cắn răng chịu. Tới ngày anh có chút của ăn của để, có cái danh phận đàng hoàng, anh sẽ về. Anh về đón má anh, đón em, đưa hết lên trển sống cho sung sướng. Em chịu khó chờ anh, được hông?
Đôi mắt đen tròn của Sương ngân ngấn nước, ánh lên trong cái màu xám rạng đông:
— Em chờ. Em chờ anh cả đời cũng được. Em chỉ sợ... — nàng cắn môi — sợ rồi đời đẩy đưa, hai đứa lạc nhau, mai mốt gặp lại mà nhìn không ra nhau nữa.
Cường khẽ cười, cái nụ cười hút hồn dẫu lúc này méo mó vì xúc động:
— Lạc sao được. Em còn nhớ cái bài hát hôm em hát cho anh nghe bên bờ kênh hông? Cái bài "ví dầu cầu ván đóng đinh" đó. — Chàng siết tay nàng. — Vầy nghe, mình lấy bài đó làm tin. Mai mốt dù đi cùng trời cuối đất, dù có thay tên đổi họ, hễ anh nghe ai ngân cái câu đó là anh biết. Còn em, hễ thấy thằng cha nào hát trật nhịp cái câu đó — chàng cố pha trò để nàng đỡ tủi — thì biết là anh.
Sương phì cười qua hàng nước mắt. Rồi nàng đứng thẳng người dưới mé nước, hai tay khẽ đan trước bụng, cất giọng ngân nga, cái giọng miền Tây ngọt như mía lùi, nhỏ thôi mà len lỏi qua làn sương, thấm vào tận lòng người:
— Ầu ơ... ví dầu cầu ván đóng đinh... cầu tre lắt lẻo gập ghình khó đi...
Tiếng hát run run, đứt quãng vì tiếng nấc, nhưng từng chữ vẫn tròn vành rõ chữ, như khắc vào tim chàng trai sắp lìa quê. Cường đứng lặng trên mạn ghe, nghe mà ruột gan thắt lại từng khúc. Chàng ráng ghi nhớ từng nốt nhấn nhá, từng chỗ nàng ngân dài cuối câu, như sợ để rớt mất một âm thanh nào thì sau này không nhận ra nhau nữa.
Bỗng từ phía cuối con đường mòn ven rạch, sương mù chợt loang lổ ánh lửa đỏ. Tiếng chân người rầm rập, tiếng quát tháo vọng lại, xé toang cái yên tĩnh rạng đông:
— Đằng kia! Có bóng người dưới bến! Tụi bây, rượt theo mau! Thằng Cường nó còn quanh quẩn đây, bắt sống nó về cho ông Hương quản!
Là giọng Bảy Cồ. Đám tay chân nhà Hương quản Tỏi cầm đuốc, vác mã tấu, đã lùng tới gần bến ghe. Ánh đuốc bập bùng nhuộm đỏ cả một quãng sương.
Sương tái mặt, ngừng phắt câu hát, hớt hải:
— Tụi nó tới rồi! Anh đi mau đi, anh Cường! Đi lẹ lên!
Chú Bảy Ghe đã ghì mái chèo bửa nước, miệng giục cuống:
— Lẹ lẹ! Ngồi xuống khoang, con! Đừng đứng đó cho tụi nó thấy!
Nhưng Cường còn chần chừ. Chàng nhìn Sương đứng chơ vơ dưới mé nước, lòng quặn thắt không nỡ bỏ nàng lại giữa hiểm nguy. Nếu đám Bảy Cồ phát hiện nàng ra đây tiễn chàng, biết đâu chúng lại trút giận lên nàng, lên cả cha mẹ già đang bệnh hoạn của nàng.
— Sương! Em chạy về đường khác, đừng để tụi nó thấy! Đừng nói gì với ai về anh hết! — Cường gào lên, mắt đỏ hoe. — Nói với má anh giùm... nói anh thương má, biểu má giữ gìn sức khỏe, đừng đợi cơm anh!
— Em biết rồi! Anh đi đi mà! — Sương vừa lùi vào bờ vừa khóc nức nở, tay quơ quơ ra hiệu cho chàng mau đi.
Ánh đuốc đã loang tới gốc bần. Một tên trong đám hét lớn: "Ghe! Có ghe dưới bến! Coi chừng thằng đó dưới ghe!". Tiếng bước chân càng lúc càng gần, mã tấu khua loảng xoảng.
Chú Bảy Ghe quát:
— Phan Cường! Ngồi xuống không tao quăng mày xuống sông bây giờ!
Cường cắn răng, đành ngồi thụp xuống khoang. Chú Bảy chống mạnh cây sào, ghe bầu rời hẳn khỏi bến, lao ra giữa dòng nước đục. Một tên tay chân chạy ào tới mé nước, vung mã tấu chém hụt vào khoảng không, miệng chửi rủa om sòm. Mấy tên khác hốt cục đất, hòn đá ném theo, rớt lõm bõm xuống mặt rạch, chẳng tới được ghe.
— Bắt lại! Bắt lại! Thằng sát nhân kia, mày chạy đằng trời! — Bảy Cồ gầm lên, giọng đầy hằn học. — Ông Hương quản treo giải mấy chục đồng bạc cho cái đầu mày đó! Mày trốn được hôm nay, ngày mai cũng có người tới lấy mạng mày!
Cường nằm rạp dưới khoang ghe, giữa mùi lúa ẩm và mùi nước sông tanh tanh, nghe từng lời nguyền rủa ấy mà tim đập thình thịch. Chàng hé mắt nhìn lên bờ qua khe ván. Đám đuốc đỏ chạy dọc theo mé rạch một quãng, rồi đành dừng lại bất lực khi ghe đã ra xa khỏi tầm với, khuất dần vào màn sương dày.
Đợi cho ánh đuốc nhỏ lại bằng hạt đậu, chú Bảy mới hạ giọng:
— Khỏe rồi. Tụi nó không có ghe đuổi theo đâu. Ngồi dậy đi con, ra phía sau lái mà ngồi cho thoáng.
Cường lồm cồm bò dậy, ra ngồi nơi mui sau. Sương đã sa đặc, phủ kín cả con rạch lẫn cánh đồng lúa Đông Xuân hai bên bờ. Trời tang tảng sáng, vạt đông ửng lên một màu hồng nhợt nhạt sau lũy tre. Ghe bầu chầm chậm trôi xuôi, để lại sau lưng cái bến nước nhỏ, gốc bần già, và bóng dáng một cô gái đứng khóc.
Cường cố ngoái lại, nhưng làn sương đã nuốt chửng tất cả. Chàng không còn thấy Sương đâu nữa. Chỉ còn, văng vẳng đâu đó trong gió ban mai, như một ảo giác, vài âm còn sót lại của câu hát: "...cầu tre lắt lẻo gập ghình khó đi...".
Chàng đưa mảnh khăn vá của nàng lên áp vào ngực, nơi giấu con dao găm cán sừng. Hai kỷ vật — một của cha, một của người con gái chàng thương — giờ cùng nằm trên lồng ngực rắn chắc của chàng trai mười tám tuổi. Một bên là cội nguồn, một bên là lời hẹn ước. Nước mắt thằng con trai vốn ngang tàng bữa nay cũng lăn dài, mặn chát, hòa vào hơi sương.
Cánh đồng quê chàng — nơi chàng từng cởi trần luyện võ dưới tán me, từng gánh nước cho Sương bên giếng làng, từng nằm nghe mẹ kể chuyện cha — cứ thế nhỏ dần, mờ dần, rồi tan biến vào phía sau lưng. Cường nắm chặt nắm tay, nghiến răng. Trong cái thẳm sâu của nỗi đau ấy, một ngọn lửa khác cũng âm thầm nhen lên: lửa của lòng quyết tâm. Chàng tự nhủ với chính mình, với cha nơi chín suối, với mẹ già và người con gái còn đứng khóc bên bờ:
"Phan Cường tao thề. Tao nhứt định sẽ sống. Sẽ làm nên người. Sẽ có ngày tao ngẩng mặt mà trở về đất Rạch Giá này. Cái mạng tao, cái danh tao, đời còn dài, tụi bây chờ đó mà coi."
Chú Bảy Ghe ngó cái dáng ngồi câm lặng của chàng trai, biết là nó đang đau, bèn lảng đi, chỉ tay về phía trước, nơi con rạch nhỏ sắp đổ ra một dòng sông lớn cuồn cuộn:
— Ra tới sông cái rồi đó con. Ghe tao xuôi qua Long Xuyên, rồi ghé Sa Đéc bỏ lúa, sau mới lên Chợ Lớn. Đường còn xa, mày nghỉ ngơi cho lại sức. Lên tới Sài Gòn — Chợ Lớn rồi, đời mày mới thiệt là bắt đầu nghe con. Trên đó... — chú nhổ bãi trầu, cười khà — ... trên đó vui lắm, mà cũng dữ lắm. Người hiền có, mà thứ ác cũng nhiều như lục bình trôi sông.
Cường gật đầu, lau vội nước mắt, cố nặn ra một nụ cười:
— Dạ. Con đi tới đâu, con tính tới đó. Trời sanh voi sanh cỏ mà chú.
Chú Bảy cười ha hả khen thằng nhỏ gan. Ghe bầu rẽ nước, từ con rạch nhỏ chui ra dòng sông lớn mênh mông. Bình minh đã lên hẳn, nắng vàng trải trên mặt nước lấp lánh, từng đám lục bình trôi lững lờ, vài chiếc ghe chở hàng khác cũng bắt đầu xuôi ngược tấp nập.
Cường ngồi nơi mui sau, mắt dõi về phía chân trời xa tít — nơi có một Sài Gòn — Chợ Lớn hoa lệ mà chàng chưa từng đặt chân, với bao cám dỗ, hiểm nguy và những cuộc tao ngộ định mệnh đang chờ. Chàng đâu hề hay biết, rằng ngay trên chuyến ghe xuôi dòng tưởng chừng yên ả này, một biến cố khác đã âm thầm rình rập. Bởi phía thượng nguồn, lẫn trong đám ghe buôn sáng nay, có một chiếc ghe lạ vừa lặng lẽ tách bến, trên đó thấp thoáng một gương mặt rỗ hoa với vết sẹo dài chạy ngang bàn tay — kẻ ấy đang dõi theo cái ghe bầu chở lúa của chú Bảy với một ánh nhìn khó hiểu...
Hành trình lang bạt lục tỉnh của lãng tử Phan Cường, từ giây phút này, mới thật sự bắt đầu.