Chiếc ghe của chú lái buôn còn nằm chờ ở khúc quanh con rạch, nhưng Cường chưa thể đi ngay. Có một nơi chàng phải ghé lại, dẫu biết mỗi khắc nán lại là một khắc đặt cổ mình dưới lưỡi dao thù hận.
Chàng dìu Thị Sương về tới đầu xóm dưới, dúi nàng vào tay bà Năm Đậu đang run rẩy chong đèn chờ con, dặn vội đôi câu rồi quay người chạy ngược lên xóm trên. Bùn dưới chân lép nhép, sương đêm thấm lạnh qua lớp áo bà ba đã rách toạc nơi vai. Tiếng gào của Hương quản Tỏi vẫn còn văng vẳng từ phía dinh cơ, lúc gần lúc xa theo chiều gió, như con thú dữ rống lên giữa đêm trước khi lao đi xé xác con mồi.
Căn nhà lá cuối xóm hiện ra dưới ánh trăng tàn. Ngọn đèn dầu trong nhà còn thắp — má chàng chưa ngủ. Cả đời bà có đêm nào ngủ trọn đâu.
Cường khựng lại trước cửa, tim đập thình thịch. Bàn tay đẩy tấm phên tre mà cứng đờ như không phải tay mình. Mùi khói bếp quen thuộc, mùi nồi cơm nguội, mùi cay nồng của dầu lửa — tất cả ùa ra, đâm thẳng vào lồng ngực chàng, đau buốt hơn bất cứ cú đấm nào chàng từng nhận trên sân võ.
— Cường! Trời đất ơi, con...
Thị Mén bật dậy từ bộ ván, suýt làm đổ ngọn đèn. Bà nhìn con — áo rách, mặt mũi lấm lem, trên cánh tay còn dính vệt máu sẫm không biết của ai. Bà hiểu ngay. Một người mẹ nghèo đã sống nửa đời dưới bóng địa chủ, bà thừa hiểu thứ máu ấy nghĩa là gì.
— Con... con đánh... — Bà không nói hết câu. Đôi môi run lập bập.
— Má... — Cường quỵ xuống trước mặt mẹ, hai đầu gối đập mạnh xuống nền đất. — Con lỡ tay rồi má ơi. Cậu Ba Tỏi... nó bắt con Sương, nó định làm nhục nó. Con cản, con đánh, nó té đập đầu... nó chết rồi má.
Tiếng "chết" thốt ra, cả căn nhà lá như tối sầm lại. Thị Mén ngồi phịch xuống mép ván, một tay bấu chặt ngực áo, một tay đưa lên bịt miệng để khỏi bật ra tiếng kêu. Bà không khóc. Lúc này mà khóc thì còn kịp làm gì nữa. Cái khôn ngoan đau đớn của người đàn bà từng trải lấn át cả nỗi kinh hoàng.
— Nhà Hương quản biết chưa? — Bà hỏi, giọng khàn đặc.
— Biết rồi má. Tụi nó đang đốt đuốc rượt con. Con phải đi ngay, đi liền đêm nay.
Thị Mén nhắm nghiền mắt một thoáng. Khi mở ra, ánh mắt bà đã khác — không còn là ánh mắt run sợ của bà mẹ nghèo, mà là ánh mắt của con cọp cái sẵn sàng xé nát cả thế gian để cứu con mình.
— Đi. — Bà bật dậy, lao xuống bếp. — Con đi đi. Đừng có lằng nhằng. Má biểu sao con làm vậy, nghe chưa Cường!
Bà run run khêu to ngọn lửa, vốc nắm gạo nguội còn trong nồi, vắt vội thành mấy nắm cơm. Tay bà cuống quýt, cơm dính bê bết, có nắm méo mó. Bà gói vào tàu lá chuối, lấy dây lạt buộc lại, nhét thêm mấy con cá khô và một dúm muối ớt. Cái gói nhỏ xíu mà chứa cả tấm lòng người mẹ.
— Cầm theo cái này ăn dọc đường. Tới Sài Gòn rồi tính sau.
Rồi bà chui vào buồng trong, lục dưới đáy cái rương gỗ cũ — nơi cất giấu cả gia tài. Bà lôi ra một mảnh vải nâu cũ kỹ, mở nhiều lớp. Bên trong là mấy đồng bạc Đông Dương và một nhúm cắc lẻ, đồng nào đồng nấy đã sờn mép vì được lật đi lật lại, đếm tới đếm lui. Đó là tiền dành dụm bao mùa gặt, tiền bà tính để trả bớt nợ lúa cho Hương quản, tiền chắt chiu từng xu để may chống lại ngày đói kém.
— Má... — Cường nghẹn lời khi thấy mẹ dúi cả mớ bạc ấy vào tay mình. — Con không lấy đâu. Tiền này má để trả nợ, để dành thân già...
— Câm! — Thị Mén quát, nhưng giọng vỡ ra giữa chừng. — Mày đi tay không thì sống làm sao giữa cái đất Sài Gòn người ăn thịt người đó hả con? Cầm lấy! Má biểu cầm là cầm!
Bà nắm chặt bàn tay con, ấn những đồng bạc vào lòng bàn tay rắn chắc ấy. Lần đầu tiên đêm nay, nước mắt bà rớt xuống — rơi đúng lên mu bàn tay đứa con trai. Giọt nước nóng hổi ấy còn bỏng hơn lửa.
Cường gục đầu xuống, hai tay nắm chặt lấy bàn tay gầy guộc chai sạn của mẹ. Đôi bàn tay đã cấy đã gặt đã gánh gồng cả một đời cho chàng được lớn khôn. Chàng lạy mẹ một lạy, rồi hai lạy, trán chạm xuống nền đất ẩm.
— Má ơi, con bất hiếu. Con gây họa để má ở lại chịu khổ một mình. Con... con thề với má, con thề với vong linh ba — con sẽ làm nên cái gì đó cho ra hồn người. Rồi con về. Con về rước má đi, cho má hết khổ. Má ráng chờ con, nghen má.
— Ờ... ờ, má chờ. — Thị Mén đỡ con dậy, đưa tay quệt nước mắt trên mặt nó như hồi nó còn nhỏ té ngã ngoài sân. — Má chờ. Má còn sống ngày nào là còn chờ con ngày đó.
Bà chợt nhớ ra điều gì, vội quay vào buồng lần nữa. Lần này bà lấy ra một vật bọc trong khăn — con dao găm cán sừng của cha Cường. Lưỡi dao đã được mài sáng, cán sừng trâu lên nước bóng loáng vì năm tháng. Bà từng giấu nó đi vì sợ cái tính nóng của con, nhưng giờ đây bà tự tay trao lại.
— Cầm con dao của ba mày theo. — Giọng bà trầm hẳn xuống, nghiêm trang lạ thường. — Ba mày để lại có mỗi cái này. Hồi ổng còn sống, ổng nói: con dao này không phải để giết người, mà để nhắc mình là người. Con nhớ kỹ lời ba: đi đâu, làm gì, cũng phải sống cho ra người, đừng để ai khinh, mà cũng đừng cậy mạnh hiếp yếu. Giữ con dao này như giữ gốc rễ của mình, nghe chưa Cường.
Cường đỡ lấy con dao bằng cả hai tay, áp lên ngực. Hơi lạnh của lưỡi thép như thấm vào tận tim, mà cũng ấm như có hơi cha trở về tựa bên cạnh. Chàng giắt dao vào lưng quần, cẩn thận.
— Con nhớ má. Con khắc cốt ghi tâm.
Ngoài xa, tiếng chó sủa nhao nhao vọng tới. Có ánh đuốc lấp lóe phía con đường đất dẫn vào xóm. Bọn tay sai Hương quản đã lùng tới gần. Thị Mén nghe tiếng, mặt biến sắc, bà xô con ra cửa sau.
— Đi! Đi ngả sau hè, men theo mé rạch mà ra bến. Lẹ lên con!
Cường ôm chầm lấy mẹ một cái thật chặt, rồi buông ra. Nhưng vừa quay đi, chàng lại ngoái lại, sực nhớ chuyện hệ trọng.
— Má... còn con Sương. Nhà nó nghèo, ba nó lại bệnh nặng, nợ lúa nhà Hương quản chưa trả. Con sợ thằng cha địa chủ mất con nó điên lên, nó trút giận lên đầu nhà Sương. Má... má thương con, ngó chừng giùm con Sương với. Có gì má che chở, đùm bọc nó giùm con. Con mang ơn má cả đời.
Thị Mén nhìn con, lòng quặn thắt. Con trai bà sắp thành kẻ bị truy nã, vậy mà giây phút cuối còn nặng lòng lo cho người con gái nó thương. Cái tính trượng nghĩa ấy, bà biết, sẽ vừa cứu vừa hại nó suốt đời.
— Ờ, má lo. — Bà gật đầu. — Con Sương má coi như con gái má. Mày cứ yên tâm mà đi. Còn cái thân mày kìa, lo cho cái thân mày trước đã, đồ con khỉ.
Bà mắng yêu một câu mà giọng nghẹn ngào. Cường cười méo xệch, nước mắt lăn dài trên gò má bánh mật.
— Dạ. Con đi nghen má. Má... má giữ gìn sức khỏe.
Tiếng đuốc, tiếng người hô hoán mỗi lúc một gần. "Tìm cho ra thằng Cường! Hương quản hứa thưởng ai bắt được nó! Lục từng nhà!" — giọng quản gia Bảy Cồ the thé xé màn đêm.
Cường không dám chần chừ thêm. Chàng lao ra cửa sau, lẩn vào bóng tối của vườn chuối sau hè. Đến mé rạch, chàng quay đầu nhìn lại lần cuối. Bóng mẹ già đứng tựa cửa, nhỏ bé và đơn độc giữa căn nhà lá xiêu vẹo, ánh đèn dầu hắt lên lưng bà một quầng sáng vàng vọt run rẩy. Bà giơ tay lên, không phải để vẫy, mà như muốn níu lấy bóng con thêm một khắc nữa, rồi lại buông xuống — buông cả đứa con dứt ruột vào màn đêm vô định.
Cổ họng Cường nghẹn đắng. Chàng muốn gào lên một tiếng "Má ơi!" cho thỏa lòng, nhưng nuốt ngược vào trong. Tiếng gào ấy chỉ tổ đưa bọn tay sai tới cửa nhà mẹ. Chàng cắn răng quay đi, lội xuống mé rạch, bùn ngập tới bắp chân, nước lạnh thấu xương.
Phía sau, chàng nghe loáng thoáng giọng Bảy Cồ đập cửa nhà mẹ: "Bà Mén! Thằng con bà đâu? Nó giết cậu Ba rồi, bà có chứa nó trong nhà không?". Và giọng mẹ chàng vang lên, đanh thép một cách lạ thường, không còn dấu vết của người đàn bà nhu nhược thường ngày: "Con tui nó đi gặt mướn dưới Tắc Cậu mấy bữa nay chưa về! Mấy người vô nhà tui làm gì? Nhà nghèo này có gì mà lục? Muốn lục thì đi mời ông cò Tây tới đây tui mới cho lục!".
Cường khựng lại giữa dòng nước. Má chàng đang liều cả mạng già để chặn đường, để mua cho chàng thêm chút thời gian. Nước mắt chàng rơi xuống hòa vào dòng rạch đen ngòm. Chàng quay mặt, gồng mình lội nhanh hơn, lòng tự nhủ: "Má ơi, con thề. Con thề có trời đất quỷ thần chứng giám — con sẽ trở về. Ngày con về, không một thằng nào dám tới đập cửa nhà má nữa".
Tới khúc quanh, chiếc ghe bầu của chú lái buôn vẫn nằm chờ, mui lá phủ kín, ngọn đèn chai leo lét. Một bóng người nhỏ bé ngồi co ro trên bến — Bé Tám. Cô gái con chủ quán cơm vẫn nán lại, ôm khư khư cái nón lá, mắt đỏ hoe.
— Anh Cường... — Tám đứng phắt dậy khi thấy chàng lội lên. — Em tưởng anh không kịp ra. Tụi nó lùng dữ lắm. Anh lẹ xuống ghe đi, chú Tư Tàu chờ anh nãy giờ.
— Cảm ơn em, Tám. — Cường siết nhẹ vai cô. — Nhờ em báo tin mà anh cứu được con Sương. Cái ơn này anh không quên.
Bé Tám cúi đầu, hai giọt nước mắt rớt xuống tay áo. Cô muốn nói trăm điều ngàn lời, nhưng cổ họng nghẹn lại. Cuối cùng cô chỉ lắp bắp:
— Anh... anh đi mạnh giỏi. Mai mốt làm ăn khá... anh nhớ làng, nhớ chợ... nhớ quán cơm nhà em với, nghe anh.
Cường gật đầu, lòng dâng lên một nỗi xót xa. Chàng biết tấm lòng cô gái này, nhưng giờ phút sinh tử, chàng chẳng thể đáp lại điều gì ngoài một nụ cười gượng gạo. Chàng bước xuống ghe. Chú lái buôn người Hoa râu rậm gật đầu, lẳng lặng nhổ sào, đẩy chiếc ghe rời bến.
Mái chèo khua nước. Chiếc ghe trườn ra giữa dòng rạch, hướng về con sông lớn xuôi ra biển, để rồi từ đó ngược lên Sài Gòn hoa lệ. Bến nước nhỏ với bóng Bé Tám đứng khóc dần lùi xa, khuất sau rặng bần đen thẫm.
Trên ghe, Cường ngồi bó gối nơi mui lá. Một tay chàng nắm chặt gói cơm còn ấm hơi mẹ, tay kia rờ lên con dao găm cán sừng giắt nơi lưng. Hai kỷ vật — một của mẹ, một của cha — là tất cả những gì chàng mang theo vào cõi đời lang bạt. Ngoài ra còn một thứ nữa, vô hình mà nặng nề nhất: mối thù treo lơ lửng trên đầu, lời nguyền truy sát của Hương quản Tỏi cứ văng vẳng đuổi theo sau lưng.
Trời tang tảng sáng. Phương đông hé một vệt hồng nhạt trên những hàng dừa. Sông nước Rạch Giá mênh mông trải ra trước mắt, đẹp một cách dửng dưng, lạnh lùng với phận người chìm nổi.
— Cậu nhỏ. — Chú lái buôn lên tiếng, giọng lơ lớ. — Lên Sài Gòn cậu định làm gì? Đất đó không phải đất hiền đâu nha. Người ngay không lo, lo nhứt là người gian.
Cường ngẩng lên, ánh mắt vốn lém lỉnh giờ trầm xuống mà vẫn ánh lên cái khí phách không chịu khuất. Chàng nhìn về phía chân trời đang rạng.
— Con cũng chưa biết nữa, chú à. — Chàng đáp. — Nhưng con tin trời sanh voi sanh cỏ. Con còn hai bàn tay, còn cái sức, còn cái nghĩa khí ba con để lại. Tới đâu hay tới đó. Miễn sống cho ra người là được.
Chú lái buôn cười khà, gật gù không nói. Chiếc ghe cứ thế trôi đi, mang theo chàng trai mười tám tuổi rời khỏi quê hương lần đầu trong đời — và cũng chẳng biết bao giờ mới được trở về.
Phía sau lưng chàng, làng Rạch Giá nhỏ dần rồi mất hút. Phía trước, là một Sài Gòn — Chợ Lớn xa lạ với bao hiểm nguy, cám dỗ và những cuộc tao ngộ định mệnh đang chờ. Nhưng ngay lúc này, trên dòng sông buổi rạng đông, Cường chưa hề hay biết rằng — ngay trên chuyến ghe xuôi dòng này, một biến cố khác đã âm thầm rình rập, và cái tên Phan Cường sắp sửa được giang hồ lục tỉnh nhắc tới theo một cách chẳng ai ngờ.